Enflasyon, faiz, hayat pahalılığı, seçimler, iktidar, muhalefet, belediyeler, dış politika. Bunların her biri elbette önemlidir. Fakat bütün bu tartışmaların altında, belki de hepsinden daha önemli ve konuşmaktan ısrarla kaçındığımız başka bir mesele var.

Kamusal karakter meselesi.

Çünkü bir ülkenin kaderini yalnız seçim sonuçları belirlemez. Hükümetler değişebilir. Belediye başkanları değişebilir. Bakanlar, milletvekilleri, bürokratlar, genel başkanlar değişebilir. Fakat devlet ve siyaset anlayışı değişmiyorsa aynı alışkanlıklar, aynı zaaflar ve aynı yanlışlar farklı isimlerle yeniden üretilir. Bu nedenle mesele kişilerden büyüktür.

Mesele zihniyettir ve belki de Türkiye'nin bugün en fazla ihtiyaç duyduğu şey, birbirimizi suçlayacağımız yeni bir siyasi cephe değil; hepimizin önünde durup kendimize bakacağımız büyük bir aynadır. Bu yazı da o aynayı tutma çabasıdır. Ne iktidarı mahkum etmek için. Ne muhalefeti aklamak için. Çünkü bazı meselelerin partisi olmaz. Yanlış, kimin yaptığına göre doğruya dönüşmez.

Türkiye değişti, bunu inkar etmek hakkaniyetli olmaz. Türkiye'ye yıllar sonra gelen insanların ilk fark ettiği şeylerden biri ülkenin fiziki değişimidir. Yollar, köprüler, tüneller, havalimanları, hastaneler, ulaşım ağları, şehir altyapıları. Bunlara özellikle son yıllarda dünyanın dikkatle izlediği savunma sanayiindeki gelişmeleri de eklemek gerekir.

Türkiye artık bazı alanlarda yalnız teknoloji satın alan değil, teknoloji geliştiren; yalnız takip eden değil, takip edilen bir ülkedir. Bunu küçümsemek doğru değildir. Bir ülkenin başarısını sırf siyasi aidiyetler nedeniyle görmezden gelmek nasıl bir körlükse, o başarıların arkasına saklanarak başka sorunları görmezden gelmek de başka bir körlüktür.

Hakikat, taraf tutmak zorunda değildir. İşte tam bu noktada rahatsız edici bir soru sormamız gerekiyor. Türkiye fiziken büyürken, insanı da aynı ölçüde büyüdü mü? Yollarımızın standardı yükselirken insan ilişkilerimizin standardı yükseldi mi? Teknolojimiz ilerlerken kamu ahlakımız ilerledi mi? Maddi refah arzumuz büyürken sorumluluk duygumuz da büyüdü mü? Binalarımız yükselirken ölçümüz, nezaketimiz, liyakatimiz, adalet duygumuz da yükseldi mi?

Bu soruların cevabını yalnız siyaset vermeyecek. Çünkü problem yalnız siyasetin değildir. Toplum da bu hikayenin içindedir.

Çünkü devlet, toplumun aynasıdır; toplum da devletin.

Son kırk yılda Türkiye büyük bir toplumsal dönüşüm geçirdi. Şehirleştik, zenginleştik, tüketime erişimimiz arttı, dünyayla temasımız arttı, teknoloji hayatımızın merkezine girdi. Fakat bütün bunların yanında başka bir dönüşüm daha yaşandı.

Daha bireysel, daha rekabetçi, daha gösterişçi ve zaman zaman daha bencil bir toplum hâline geldik. Sosyal medyanın bunda kuşkusuz payı var ama bütün kabahati sosyal medyaya yüklemek kolaycılıktır. Çünkü sosyal medya bazı hastalıkları üretmiş olsa da bazılarını yalnızca görünür hale getirdi. Asıl soru ise biz nasıl bir başarı tarif ettik? Eğer toplumda başarı; daha büyük otomobil, daha gösterişli ev, daha yüksek makam, daha fazla nüfuz ve daha güçlü bağlantılarla tarif ediliyorsa bunun devlet hayatına yansımaması mümkün değildir. Çünkü devlet toplumdan bağımsız bir organizma değildir. Fakat bunun tersi de doğrudur. Toplum da yukarıdan gördüğü davranışlardan etkilenir. Devlet yalnız kanun üretmez. Devlet davranış standardı da üretir.

Devlet vatandaşa iyilik yapmaz.

Türkiye'de belki de yeniden öğrenmemiz gereken en önemli demokratik hakikatlerden biri de budur. Devlet vatandaşa iyilik yapmaz; görevini yapar. Bir belediye yol yaptığında belediye başkanı kendi cebinden para harcamamıştır. Bir hastane açıldığında bakan kendi servetinden yaptırmamıştır. Bir kamu yatırımı gerçekleştirildiğinde siyasetçi millete kişisel bir lütufta bulunmamıştır. O kaynak milletindir. O makam milletindir. O bütçe milletindir. Görev yapan kişi ise yalnızca o emaneti belirli bir süre kullanma yetkisini taşımaktadır. Fakat Türkiye'de siyasi yelpazenin farklı taraflarında benzer bir hastalık görüyoruz. Kamu hizmetini şahsileştirmek. Bir hizmet yapılır; altında başkanın ismi vardır. Bir yatırım gerçekleştirilir; hizmetten önce yapan kişinin fotoğrafı görünür. Bir devlet veya siyaset büyüğü bir şehre gelir; şehir devasa portrelerle donatılır. İktidarda başka biçimde görürüz, muhalefetin yönettiği yerde başka biçimde. İsim değişir, renk değişir, logo değişir, refleks değişmez. İşte tartışmamız gereken tam olarak budur.

Çünkü kamu hizmeti şahsileştiği anda vatandaş ile yönetici arasındaki ilişki de değişmeye başlar. Hak, zamanla lütuf gibi algılanır. Vatandaş yurttaş olmaktan çıkar, minnettar olması beklenen kişiye dönüşür. Cumhuriyet ise bunun tam tersidir.

Makamlar büyürken devlet küçülmesin.

Sonra makam kültürümüz geliyor. Kimi makam odalarına bakıyorsunuz; devasa masalar, gösterişli koltuklar, özel kabul salonları, protokol düzenleri, makam araçları. İnsan ister istemez soruyor. Devletin büyüklüğü gerçekten makam odasının metrekaresiyle mi ölçülür? Güçlü kurumlara sahip ülkelerde bir kamu görevlisinin sade bir odada çalışması onun otoritesini azaltmaz. Çünkü gücü mobilyadan değil, kurumdan gelir. Bizde ise bazen kurum geri çekiliyor, makam öne çıkıyor ve bu yalnız bürokrasiye özgü değil, siyasi partilerimizde de benzer bir güç kültürü görülebiliyor. Bir ilçede parti ilçe başkanı, bir şehirde il başkanı, yerel teşkilatların çeşitli kademeleri, bazen vatandaşın kamu kurumundaki işini çözebilmek için mevzuattan önce "kimi tanıdığı" önem kazanmaya başlıyor. İşte orada çok ciddi bir problem vardır. Çünkü hukuk devletinde vatandaşın en güçlü referansı tanıdığı kişi değil, hakkıdır. Vatandaş hakkını alabilmek için milletvekili, il başkanı, ilçe başkanı, belediye başkanı veya nüfuzlu bir tanıdık arıyorsa mesele artık yalnız bürokratik değildir. Bu bir devlet kültürü meselesidir.

Liyakat kaybolursa devlet yalnız personel kaybetmez.

Bir genç düşünün. Okuyor, çalışıyor, kendini geliştiriyor sonra bir gün şu kanaate varıyor. "Bilgim yetmez.", "Çalışmam yetmez.", "Ehliyetim yetmez.", "Birini tanımam gerekiyor." Bir devlet için bundan daha tehlikeli çok az şey vardır. Çünkü o genç yalnız kendi geleceğine olan inancını kaybetmez. Devlete olan inancını da kaybeder. Bu nedenle adam kayırmacılık basit bir ahlak kusuru değildir. Adam kayırmacılık, devlet ile vatandaş arasındaki güven sözleşmesini zehirler ve bunun da siyasi partisi olmaz. Kendi adamını kayıran iktidar yanlış yapar. Kendi adamını kayıran muhalefet belediyesi de yanlış yapar. Kendi yakınına ayrıcalık sağlayan bürokrat da yanlış yapar. Parti teşkilatının nüfuzunu kamu hakkının önüne koyan kişi de. Yanlışın ideolojisi olmaz.

Bir kelimeyi yeniden okuyalım: Milletvekili.

Kelimenin kendisi aslında bütün meseleyi anlatıyor. Milletvekili. Milletin vekili. Asıl kimdir? Millet. Vekil kimdir? Millet adına belirli bir süre yetki kullanan kişi. Fakat siyaset kültürümüzde zaman zaman bu ilişki tersine dönüyor. Milletvekili geliyor; vatandaş ayağa kalkıyor. Milletvekili geçecek; yollar açılıyor. Vatandaş vekiline ulaşabilmek için başka aracılar arıyor. Siyasetçi toplumun temsilcisi olmaktan çıkıp toplumun üzerinde bir sosyal statünün temsilcisine dönüşebiliyor. Ortaya modern vatandaş-vekil ilişkisinden ziyade eski zamanların ağa-maraba ilişkisini hatırlatan görüntüler çıkıyor. Oysa Cumhuriyet'in mantığı bunun tam tersidir. Milletvekili milletin ağası değildir. Belediye başkanı şehrin sahibi değildir. Bakan devletin sahibi değildir. Bürokrat makamının sahibi değildir. Makam mülk değil, emanettir. Bugün oturulur. Yarın kalkılır. Devlet kalır. Millet kalır.

Millete tasarruf diyen devlet, önce kendisinden başlamalıdır.

Ekonomik sıkıntı dönemlerinde hükümetler vatandaşlarından fedakarlık isteyebilir. Bunun iktisadi gerekçeleri olabilir. Tasarruf gerekir. Harcamalar kısılır. Sabır istenir. Fakat burada son derece önemli bir ahlaki sınır vardır. Fedakarlık yukarıdan başlamıyorsa aşağıdan ahlak talep edemezsiniz. Vatandaş evinin hesabını yaparken devletin herhangi bir kademesinde ölçüsüz harcama görüntüsü ortaya çıkıyorsa problem yalnız harcanan para değildir. Problem adalet duygusudur. Çünkü vatandaş şunu sorar. "Ben tasarruf edeceğim; peki siz?". Bu soru cevapsız kaldığında ekonomik programın yalnız matematiği değil, toplumsal meşruiyeti de yara alır. Devletin itibarı gösterişten doğmaz. Ölçülülükten doğar.

Türkiye’nin meselesi iktidar meselesinden daha büyüktür.

İşte tam bu nedenle bu yazının konusu bir iktidar eleştirisi değildir. Muhalefet övgüsü hiç değildir. Çünkü yarın iktidar değişebilir. Fakat zihniyet değişmezse ne olacak? İsimler değişecek. Makam odalarına başka insanlar oturacak. Duvarlardaki fotoğraflar değişecek. Belediyelerin logoları değişecek. Makam araçlarının yolcuları değişecek ama düzen aynı kalacak.

İşte Türkiye'nin tartışması gereken esas mesele budur. Bir ülkenin demokratik olgunluğu yalnız iktidarı değiştirebilme kapasitesiyle ölçülmez. Yanlışları iktidarla birlikte değiştirebilme kapasitesiyle ölçülür. Muhalefette eleştirdiğini iktidara geldiğinde yapıyorsan, sen düzeni değiştirmemişsindir. Yalnızca sıranı beklemişsindir. İşte bu nedenle Türkiye'nin meselesi kişilerden büyüktür. Partilerden büyüktür. Seçimlerden bile büyüktür. Bu, bir devlet karakteri meselesidir.

Bir devleti yıkan şey bazen bütçe açığı değil, karakter açığıdır.

Türkiye daha fazla yol yapacaktır. Daha fazla fabrika kuracaktır. Savunma sanayiini daha da geliştirecektir. Teknoloji üretecektir. Enerjide yeni imkanlar oluşturacaktır. Bunların hepsi gereklidir. Fakat Cumhuriyet'in ikinci yüzyılındaki büyük mesele artık bunların yanına başka bir kalkınmayı koyabilmektir. İnsanın ve kurumların kalkınmasını. Çünkü ekonomik kalkınma ile ahlaki kalkınma birbirinden koparsa ortaya zengin fakat huzursuz toplumlar çıkar. Teknoloji ile liyakat birbirinden koparsa güçlü cihazlar fakat zayıf kurumlar ortaya çıkar. Devlet gücü ile hukuk birbirinden koparsa otorite büyür fakat güven küçülür ve unutmayalım. Bir devleti yıkan şey bazen bütçe açığı değil, karakter açığıdır. Belki de artık meseleyi tam buradan konuşmaya başlamalıyız. Ne ekonomi tek başına kaderdir ne de seçimler tek başına kurtuluş. Asıl mesele seçimlerden sonra da yaşamaya devam eden devlet aklı ve kamu ahlakıdır. Bugün kendimize dürüstçe şu soruyu sormalıyız. Biz daha güçlü bir devlet mi inşa ediyoruz? Yoksa yalnızca daha büyük yapılar, daha büyük makamlar ve daha büyük sözler mi üretiyoruz? Çünkü devlet, büyüklüğünü gösterdiğinde değil; vatandaşına hissettirdiğinde büyüktür. Tarih ekonomik sıkıntı yaşayan milletlerin yeniden ayağa kalktığını defalarca göstermiştir. Fakat adalet duygusunu, liyakat ölçüsünü ve emanet şuurunu kaybeden toplumların ödediği bedel çok daha ağır olmuştur. Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında soracağımız soru bu nedenle yalnızca:

"Nasıl daha zengin bir Türkiye oluruz?"

olmamalıdır. Asıl soru: Nasıl daha güvenilir, daha adil, daha liyakatli ve daha vakur bir devlet oluruz? Ve belki yıllar sonra gelecek nesiller bugünün Türkiye'sine bakarken verecekleri hüküm, yaptığımız bütün siyasi tartışmalardan daha önemli olacaktır. "Büyük yollar yaptılar" mı diyecekler? "Büyük silahlar ve büyük teknolojiler ürettiler" mi diyecekler? Yoksa bütün bunların ötesinde; "Büyük bir devlet ahlakı inşa ettiler" mi diyecekler? İşte Türkiye'nin gerçek meselesi budur. Çünkü büyük devlet, makamların büyüdüğü devlet değildir. Büyük devlet, vatandaşın başı dik yürüdüğü devlettir ve Türkiye'nin meselesi artık yalnız kimin iktidar olduğu meselesi değildir. Türkiye'nin meselesi, nasıl bir devlet karakterini gelecek nesillere bırakacağımız meselesidir.