Yıllarımı bilime verdim; maddenin yapısını, dönüşümünü ve görünmeyen düzenini anlamaya çalıştım. Daha sonra hat sanatına yöneldim; harfin ölçüsünü, kalemin disiplinini, çizginin ahengini ve sabırla olgunlaşan sanat anlayışını öğrendim. Bilimden sanata uzanan bu yolculukta, bilmenin ve yapabilmenin farklı yönlerini tanıdım. Fakat divan şiirinin dünyasına yaklaştığımda başka bir gerçekle karşılaştım: Şiir, yalnızca bilgiyle veya sanat yeteneğiyle ulaşılabilecek bir alan değildi; sanki bütün bunların da ötesinde, kendine özgü bir anlam ve hayal dünyasıydı.

Kelimeleri biliyorum, bir kafiye bulabilirim; gülün, bülbülün, aşkın ve hicranın divan şiirinde sıkça kullanıldığını da biliyorum. Öyleyse bunları bir araya getirerek ben de bir divan şiiri yazamaz mıyım? Belki yazabilirim. Fakat yazdığım metin gerçekten bir divan şiiri mi olur, yoksa yalnızca divan şiirine benzeyen bir kelimeler bütünü mü?

Sanırım bu sorunun cevabı, divan şiirinin yalnızca eski kelimelerle ve aruz ölçüsüyle yazılmış bir şiir olmadığını anlamakta saklıdır. Divan şiiri; Türkçenin yanı sıra Arapça ve Farsçanın imkânlarından yararlanan, Kur’an, hadis, tarih, mitoloji, tasavvuf, musiki, astronomi ve günlük hayatla beslenen geniş bir kültür dünyasının ürünüdür. Bir şairin tek bir beyitte söylediği söz, çoğu zaman ilk bakışta görünenden çok daha fazlasını taşır. “Gül” yalnızca bir çiçek, “bülbül” yalnızca bir kuş, “mey” yalnızca bir içecek, “ayna” da yalnızca bir eşya değildir. Her biri şiirin içinde başka anlamlara açılan bir kapıya dönüşür.[1]

Öyleyse benim sorunum kelimeleri yeterince bilmemek midir?

Kısmen… Bugünün insanı gibi ben de divan şiirinin kelime dünyasına büyük ölçüde yabancıyım. Fakat yalnızca bir sözlük edinmenin bu eksikliği gidermeyeceğini düşünüyorum. Çünkü bir kelimenin anlamını bilmekle, onun yüzyıllar boyunca kazandığı çağrışımları hissedebilmek aynı şey değildir. “Şem”in mum, “pervane”nin ise gece kelebeği olduğunu öğrenebilirim. Fakat pervanenin ateşin çevresinde dönerek sonunda kendisini yakmasının neden âşığı temsil ettiğini; bu yanışın aşk, fedakârlık ve benlikten vazgeçmeyle nasıl ilişkilendirildiğini kavramadan güçlü bir beyit kurabilir miyim?

Belki de eksik olan kelime bilgim değil, kelimelerin ardında biriken anlam dünyasına henüz yeterince yaklaşamamış olmamdır.

Lise yıllarında edebiyat derslerinde divan edebiyatını ayrıntılı biçimde işlemiş; aruz, kafiye, redif ve nazım şekilleri hakkında bilgi edinmiştim. Bu nedenle divan şiirinin temel kavramlarına tamamen yabancı değilim. Ancak zamanla anladım ki aruzu bilmek, onu şiirin doğal akışı içinde kullanabilmek anlamına gelmiyor. Çünkü aruz, kelimeleri yalnızca belirli bir kalıba yerleştirmek değil; söze ritim, ses ve hareket kazandırmaktır. Kafiye ve redif de mısraların sonuna eklenen süsler değil, şiirin anlamını yönlendiren ve şairin ustalığını ortaya çıkaran temel unsurlardır.

Bu durum hat sanatına benzetilebilir. Harfin ölçüsünü bilmek tek başına hattat olmaya yetmediği gibi aruz kalıbını bilmek de insanı şair yapmaz. Hattat, yüzyıllardır bilinen harfleri kendi üslubuyla yeniden yorumlar; divan şairi de ortak mazmunlardan kendine özgü bir dünya kurar. Gelenek, yaratıcılığı ortadan kaldırmaz; aksine özgünlüğün ortaya çıkacağı zemini hazırlar.

Peki divan şiirini kimler yazabilir? Arapça ve Farsça bilenler mi, medrese eğitimi görenler mi, güçlü bir hafızaya sahip olanlar mı? Bunların hepsi önemlidir; fakat hiçbiri tek başına yeterli değildir. Şairin dili, aruzu, nazım şekillerini ve kültürel kaynakları öğrenmesinin ardından asıl güçlük başlar: Öğrendiklerini taklit etmeden kullanabilmek. 

Çünkü bilgi şiirin malzemesini verir; şiiri meydana getiren ise hayal, sezgi, musiki ve sözü yoğunlaştırma gücüdür.[1] Nitekim aynı mazmunları ve ortak şiir malzemesini kullanan Fuzûlî, Bâkî, Nef‘î, Nedîm ve Şeyh Galib’in birbirlerinden tamamen farklı şairler hâline gelmesi, divan şiirinde bilginin yanında kişisel üslûbun ve hayal gücünün de belirleyici olduğunu göstermektedir

Büyük divan şairleri aynı geleneğin içinde yetişmiş, fakat her biri farklı bir ses kurmuştur. Fuzûlî’de aşk ve ıstırap, Bâkî’de güçlü söyleyiş ve musiki, Nef‘î’de hiciv ve görkemli üslûp öne çıkar. Nâbî şiire hikmeti, Nedîm İstanbul’u ve yaşama sevincini taşırken Şeyh Galib yeni mazmunlar ve güçlü hayallerle geleneğin sınırlarını genişletmiştir.

Demek ki onları büyük yapan, farklı kelimeler kullanmaları değil; aynı malzemeden farklı dünyalar kurabilmeleridir. Gül herkesin gülüdür; fakat Fuzûlî’nin, Bâkî’nin, Nedîm’in ve Şeyh Galib’in şiirinde aynı şekilde açmaz.[1]

Belki de “Divan şiiri yazamıyorum” demek için henüz erkendir. Daha doğru ifade şudur: Divan şiirinin dünyasında yeterince yaşamadan onun dilinde konuşmaya çalışıyorum. Nasıl ki nota bilmek insanı bestekâr, harflerin ölçüsünü bilmek hattat yapmıyorsa birkaç mazmun ve aruz kalıbı bilmek de şair olmaya yetmez. Bunun için uzun süre okumak, beyit çözmek, nazîreler yazmak ve kelimelerle sabırla meşk etmek gerekir.

Bugün de divan şiiri yazılabilir; fakat geçmişin dilini taklit ederek değil, onun düşünme biçimini anlayıp bugüne ait yeni bir söz söyleyerek… Çünkü divan şiiri yazmak, eski kelimelerle konuşmak değil; eski bir şiir dilinin içinde yeni bir hayal kurabilmektir.

Belki bir gün, divan şiirinin dili zihnimde tercüme edilmeden anlaşılmaya, aruz bir kalıp olmaktan çıkıp içimde duyulan bir ahenge dönüşmeye ve ben de geleneği taklit etmeden kendi sözümü söylemeye başladığımda güzel divan şiirleri yazabilirim.

Öyleyse şimdilik gül ile bülbülü aynı beyte koyunca divan şairi olduğumu sanmamalıyım. Yoksa aruz bozulur, bülbül susar, gül de bana küser. Fakat kim bilir; ben sabırla meşk edersem bir gün gül açar, bülbül öter, aruz da yerini bulur. Saygılar…..

 [1] Ömer Faruk Akün, “Divan Edebiyatı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, İstanbul, 1994, s. 389–427.