Ankara’nın askerî ve teknolojik kapasitesi, Riyad’ın ekonomik gücü ve İslamabad’ın nükleer caydırıcılığı ilk kez ortak bir savunma anlayışında buluşuyor. Peki bu anlaşma bölgeye istikrar getirebilir mi, ekonomik bir ortaklığa dönüşebilir mi ve İsrail’in bölgedeki politikalarını nasıl etkileyebilir?

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ve Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif’in Mekke’de imzaladığı ortak savunma anlaşmasının en dikkat çekici ilkesi oldukça açık: Taraflardan birine yönelik silahlı saldırı, üç ülkeye yönelik saldırı olarak değerlendirilecek.

Reuters’ın aktardığı bilgilere göre Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, bu mekanizmanın teknik açıdan NATO’nun 5. maddesine benzediğini, ancak bir saldırı durumunda verilecek desteğin niteliğinin tarafların istişareleriyle belirleneceğini ifade ediyor. Anlaşmanın yaklaşık üç yıllık diplomatik hazırlığın ardından ortaya çıktığı belirtiliyor.

Mekke’de ortaya çıkan yapı bu nedenle sıradan bir askerî iş birliğinden daha fazlasını ifade ediyor. Türkiye’nin gelişen savunma sanayii ve NATO tecrübesi, Pakistan’ın büyük ordusu ve nükleer caydırıcılığı, Suudi Arabistan’ın ekonomik ve finansal gücü aynı stratejik çatı altında buluşuyor.

Mekke Anlaşması bölgeye istikrar getirebilir mi?

Anlaşmanın en önemli sınavı burada başlayacak.

Ortadoğu’nun uzun yıllardır yaşadığı temel sorunlardan biri, askerî güç ile diplomatik caydırıcılık arasındaki dengenin sürekli bozulmasıdır. Bir ülkeye yapılacak saldırının üç önemli bölgesel gücü karşısına almak anlamına geleceğinin bilinmesi, yeni çatışmaların önlenmesine katkıda bulunabilir.

Ancak bunun için Mekke Anlaşması’nın savunma ve caydırıcılık ekseninde kalması gerekiyor.

Anlaşmanın herhangi bir ülkeye veya mezhebe karşı oluşturulmuş saldırgan bir blok görüntüsü vermesi yeni kutuplaşmalar doğurabilir. Buna karşılık egemenliğe saygıyı, diplomatik çözümü ve karşılıklı caydırıcılığı esas alan bir güvenlik mekanizması haline gelmesi Ortadoğu’nun uzun zamandır ihtiyaç duyduğu dengeye katkı sağlayabilir.

Başarının ölçüsü kaç ülkeye karşı cephe oluşturulduğu değil, kaç çatışmanın başlamasının önlenebildiği olmalıdır.

Askerî ortaklığın ardından ekonomik ortaklık gelir mi?

Mekke Anlaşması bugün itibarıyla bir ekonomik birlik veya serbest ticaret anlaşması değil. Ancak güvenlik alanındaki yakınlaşmanın ekonomik sonuçlar üretmesi kuvvetle muhtemel.

Özellikle savunma sanayii ilk ortak çalışma alanlarından biri olabilir. Alman basınındaki haberlerde de Türkiye’den Suudi Arabistan ve Pakistan’a teknoloji transferi, istihbarat paylaşımı ve hava savunma kapasitesinin geliştirilmesi gibi başlıklar öne çıkarken, Suudi sermayesinin Türk savunma sanayiine yönelmesi ihtimaline dikkat çekiliyor.

Bunun zaman içerisinde enerji, ulaştırma, lojistik, altyapı, teknoloji ve karşılıklı yatırımlara genişlemesi mümkün.

Türkiye’nin Avrupa ve Akdeniz’e, Suudi Arabistan’ın Körfez ve Kızıldeniz’e, Pakistan’ın ise Hint Okyanusu, Çin ve Güney Asya’ya açılan stratejik konumları düşünüldüğünde üçlü iş birliği önemli bir ekonomik koridor potansiyeli de taşıyor.

Çünkü kalıcı stratejik ortaklıkları yalnızca ordular değil, karşılıklı ekonomik çıkarlar da ayakta tutar.

İsrail’in bölgedeki politikalarını nasıl etkiler?

Mekke Anlaşması’nın en hassas boyutlarından biri kuşkusuz İsrail.

Anlaşmayı doğrudan “İsrail karşıtı askerî ittifak” olarak tanımlamak doğru olmaz. Açıklanan çerçevede belirli bir ülke düşman ilan edilmiyor.

Bununla birlikte Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan gibi üç önemli gücün ortak hareket etme ihtimalinin İsrail’in stratejik hesaplarını etkilememesi düşünülemez.

Özellikle Gazze, Filistin, Lübnan ve Suriye bağlamında yaşanan gelişmeler düşünüldüğünde, üç ülkenin koordineli diplomatik tutumu dahi bölgesel güç dengelerinde önemli sonuçlar yaratabilir.

Burada hedef yeni bir savaş cephesi oluşturmak değil; uluslararası hukuka aykırı tek taraflı askerî girişimlerin, egemenlik ihlallerinin veya bölgesel yayılma girişimlerinin siyasi ve stratejik maliyetini yükselten bir caydırıcılık meydana getirmek olmalıdır.

Mekke Anlaşması bunu başarabilirse, İsrail dahil bölgedeki bütün aktörleri askerî seçeneklerden önce diplomasiyi düşünmeye zorlayan yeni bir denge unsuru haline gelebilir.

İttifak genişleyecek mi?

En güçlü aday şimdilik Mısır olarak görülüyor.

Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve Mısır arasında Mekke Anlaşması öncesinde de bölgesel güvenlik konusunda temaslar yürütülüyordu. Mısır’ın ileride sisteme dahil olması halinde Doğu Akdeniz’den Kızıldeniz’e, Körfez’den Hint Okyanusu’na uzanan son derece geniş bir stratejik coğrafya ortaya çıkabilir.

Orta vadede Katar gibi ülkelerin adı da gündeme gelebilir. Ancak Mısır dışındaki muhtemel katılımlar konusunda bugünden kesin hüküm vermek için henüz erken.

Anlaşmanın İslam dünyasının farklı bölgelerinde ilgi görmesinin arkasında ise daha büyük bir beklenti bulunuyor: Müslüman ülkelerin kendi güvenlik meselelerinde daha fazla koordinasyon sağlayabilmesi ve sorunlarının çözümünde daha bağımsız hareket edebilmesi.

Batı Mekke Anlaşması’na nasıl bakıyor?

Türk ve bazı bölge medyasında anlaşma tarihî dayanışma ve yeni bir stratejik başlangıç olarak sunulurken, Alman ve genel olarak Batı medyasındaki yaklaşım daha ihtiyatlı.

Batılı çevreler açısından önemli sorulardan biri Türkiye’nin NATO üyeliği. Ankara bir taraftan NATO’nun önemli askerî güçlerinden biri olmayı sürdürürken diğer taraftan Suudi Arabistan ve Pakistan’la kolektif savunma mekanizması oluşturuyor.

Bu durum Batı açısından hem fırsat hem de yeni bir soru işareti.

Bölge ülkelerinin kendi güvenlikleri için daha fazla sorumluluk üstlenmesi ABD ve Avrupa’nın yükünü azaltabilir. Buna karşılık Ankara, Riyad ve İslamabad’ın Washington ve Avrupa başkentlerinden daha bağımsız karar verebilecek bir güvenlik merkezi oluşturması, Batı’nın bölgedeki geleneksel etkisini de sınırlayabilir.

Dolayısıyla Batı’nın önündeki esas soru, “Bu ittifak Batı’ya karşı mı?”dan ziyade “Batı’dan ne kadar bağımsız hareket edecek?” olabilir.

Mekke’den savaşa değil barışa açılan bir kapı

Mekke Anlaşması’nın gerçek tarihî değerini imzalar değil, bundan sonra atılacak adımlar belirleyecek.

Anlaşma yeni cepheler ve yeni düşmanlıklar üretmek yerine caydırıcılığı güçlendirir, diplomasinin alanını genişletir ve ülkelerin egemenliğine saygıyı esas alırsa Ortadoğu için önemli bir fırsata dönüşebilir.

Çünkü bölgenin bugün ihtiyacı yeni savaşlar değil, savaşı önleyecek güçlü bir barış mimarisidir.

Gazze ve Filistin’de yaşanan insanlık trajedilerinin ardından dünya kamuoyunun artık yeni acıları, yerinden edilen milyonları, yıkılan şehirleri ve hayatını kaybeden sivilleri kaldırmakta zorlandığı bir dönemden geçiyoruz. Tam da bu nedenle Mekke’de atılan imzalara bölgede büyük umut bağlayanların beklentisi, yeni bir askerî kutuplaşmadan ziyade kalıcı bir barış ve güvenlik düzeninin doğması olmalıdır.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın sahip oldukları siyasi, ekonomik ve askerî ağırlığı çatışmaları büyütmek için değil, çatışmaları önlemek ve diplomasiyi güçlendirmek için kullanmaları, Mekke Anlaşması’na verilebilecek en anlamlı tarihî misyon olacaktır.

Temennimiz, Mekke Anlaşması’nın Ortadoğu’ya yeni cepheler değil yeni diyalog kanalları açması; Gazze ve Filistin başta olmak üzere yıllardır savaşların bedelini ödeyen bölge halklarına huzur, güven ve istikrar getirmesidir.

Belki de Mekke’den dünyaya verilmesi gereken en güçlü mesaj tam olarak budur:

Güç, ancak barışı koruyabildiği ölçüde değerlidir.