Çünkü insanlar yalnızca davranışlara tepki vermez. Bazen aile içinde yıllardır alışılmış düzenin bozulmasına da tepki verir.

Bir aile düşünün. Yıllardır aynı biçimde işliyor. Bir kişinin kırıcı davranışları “O zaten böyledir.” denilerek geçiştiriliyor. Bir başka kişiye yapılan haksızlık artık neredeyse normal kabul ediliyor. Bazı konular hiç konuşulmuyor, bazı davranışlar sorgulanmıyor. Herkes neyin konuşulmayacağını, kimin idare edileceğini, kimin susacağını biliyor. Bütün bunlar zaman içinde o kadar tanıdık hale geliyor ki kimse artık “Bu gerçekten doğru mu?” diye sormuyor.

Ta ki bir kişi çıkıp “Ben bunun doğru olduğunu düşünmüyorum.” diyene kadar.

Bazen aile için rahatsız edici olan, o kişinin söylediğinin yanlış olması değildir. 

Daha önce söylenmemiş olmasıdır. 

Çünkü bazı gerçekler dile geldiğinde yalnızca bir konu açılmaz; aile içinde yıllardır kurulmuş olan denge de sarsılır.

Günah keçisi kavramının aile içindeki daha derin tarafı burada ortaya çıkıyor. Günah keçisi, yalnızca sürekli suçlanan ya da haksızlığa uğrayan kişi anlamına gelmez. Aile sistemleri açısından kavram daha çok, aile içinde biriken ve birden fazla kişinin ilişkisiyle oluşan gerilimin, giderek tek bir kişinin davranışları üzerinden açıklanmaya başlamasını anlatır.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir ailede gerçekten ilişkileri zorlaştıran davranışları olan bir kişi bulunabilir. Onu görmezden gelmek de doğru değildir. 

Ancak bir kişinin bazı sorunlara katkıda bulunmasıyla, ailedeki bütün sorunların kaynağı olarak görülmesi aynı şey değildir.

Asıl mesele ikinci durumda ortaya çıkar.

“Bizim ilişkimizde bir sorun var.” demek kolay değildir. “Birbirimizi incitiyoruz.” “Adil davranmıyoruz.” “Bazılarımızın sınırlarını ihlal ediyoruz.” “Yıllardır yanlış giden bir şeyi normal kabul ediyoruz.” Bu cümlelerin her biri insanı kendi payına bakmaya çağırır.

Oysa “Zaten sorun onun yüzünden.” demek çok daha kolaydır.

 Özellikle de mevcut düzenden çıkar sağlayanlar, alıştıkları düzenin değişmesini istemiyorsa…

Böylece ailedeki karmaşık bir mesele, bir kişinin karakterine indirgenmeye başlayabilir. O kişi “alıngan”dır, “huysuz”dur, “bencildir”, “her şeyi problem eder”, “huzur bozuyordur”.

Bir süre sonra kişinin davranışlarından çok, hakkında oluşturulan hikâye görülür. Susarsa küsmüştür. Konuşursa tartışma çıkarıyordur. Sınır koyarsa bencildir. İtiraz ederse huzur bozuyordur. Kendi kararını verirse ailesinden uzaklaşıyordur.

Burada önemli bir dönüşüm gerçekleşir: Artık davranış değerlendirilmez; davranış, önceden verilmiş etiketin içinden okunur.

Oysa aile ilişkileri tek kişilik değildir. Bir kişinin davranışı diğerlerini etkiler; diğerlerinin verdiği tepkiler de o kişinin davranışını şekillendirir. Bu nedenle aile danışmanlığında yalnızca “Bu kişi neden böyle davranıyor?” sorusuna bakmak yeterli değildir. Asıl bakılması gereken yerlerden biri, o davranışın aile içinde nasıl karşılandığıdır.

Bu kişi konuştuğunda kim rahatsız oluyor? Kim onunla aynı fikirde olduğu halde susuyor? Kim ailedeki huzuru korumak adına ondan susmasını bekliyor? Ve belki de en önemlisi: 

Bu kişi konuşmaya devam ederse ailede hangi konunun artık görmezden gelinmesi zorlaşacak?

Çünkü bazen aile, gerçeğe bakmak yerine gerçeği söyleyen kişiye bakmayı tercih eder. 

Sorun değişmez; yalnızca sorunun adresi değişir.

Bu durum özellikle “aile huzuru” kavramının sessizlikle karıştırıldığı ailelerde daha belirgin hale gelir. Bazı ailelerde huzur, herkesin kendisini rahatça ifade edebilmesi değildir. Tartışmamak, karşı gelmemek, eski meseleleri açmamak, çatışma yaratmamak ve gerektiğinde idare etmek demektir.

Böyle bir düzende sınır koyan kişi kolaylıkla “huzuru bozan” kişi haline gelebilir. Oysa bir insan ailesini severken de bir davranışa itiraz edebilir. Anne babasına saygı duyarken onların her kararını doğru bulmayabilir. Kardeşini severken yaptığı bir haksızlığa karşı çıkabilir. Ailesine bağlı kalırken kendi sınırlarını koruyabilir.

Yakınlık, onaylamak değildir. Sevgi, sessiz kalmak zorunluluğu da değildir.

Elbette burada başka bir genellemeye de düşmemek gerekir. Aile içinde itiraz eden herkes haklı değildir. Dışlanan herkes günah keçisi değildir. Bir kişinin kendisini mağdur hissetmesi, tek başına gerçekten haksızlığa uğradığını göstermez.

Bazen insan kendi davranışlarının sorumluluğunu almaktan kaçabilir. Bazen aileye yönelttiği eleştirinin içinde kendi payını görmek istemeyebilir. Bazen de gerçekten aile içinde uzun süredir sürdürülen bir haksızlığı ilk kez açıkça dile getiriyor olabilir.

Bu nedenle mesele “Kim haklı?” sorusundan daha büyüktür.

Mesele, aynı kişinin neden sürekli olarak sorunun kaynağı ilan edildiğini ve bu tanımın aile içinde ne işe yaradığını görebilmektir.

Çünkü bir kişiyi “problemli” ilan etmek, bazen diğer aile üyelerinin kendi paylarıyla karşılaşmasını geciktirebilir.

Günah keçisi haline gelen kişi her zaman ailenin en güçsüz kişisi de değildir. Bazen en çok itiraz edendir. “Bunun böyle devam etmesini istemiyorum.” diyendir. Herkesin bildiği ama kimsenin adını koymadığı bir haksızlığın adını koyandır.

Ve tam da bu nedenle aile düzeninin dışına çıkmış gibi algılanabilir. “Sen değiştin.” “Sen bizi birbirimize düşürüyorsun.” “Sen artık bizim gibi düşünmüyorsun.”

Oysa bazen kişinin ailesine olan sevgisi değişmemiştir. 

Değişen, ailenin ondan beklediği sessizliğe artık razı olmamasıdır.

Bu yüzden aile içinde sürekli aynı kişi konuşuluyor, suçlanıyor veya düzeltilmeye çalışılıyorsa yalnızca o kişinin davranışına bakmak yetmez. Biraz daha geriye çekilip bakmak gerekir.

Neyi dile getiriyor? Neye itiraz ediyor? Onun konuşması kimi rahatsız ediyor? Hangi konu gündeme geldiğinde bütün dikkat onun davranışına çevriliyor?

Ve belki en zor soru: Eğer bu kişi hiç konuşmasaydı, ailede konuşulmadan kalacak olan şey ne olurdu?

Bazen bu sorunun cevabı, ailenin asıl meselesine açılan kapıdır.

Çünkü bazı ailelerde gerçekten sorun çıkaran bir kişi vardır. Bunu görmezden gelmek doğru değildir. Ama bazı ailelerde de “sorun çıkaran kişi” tanımı, zaten var olan bir sorunun görünür hale gelmesinden sonra ortaya çıkar.

İkisini birbirine karıştırmamak gerekir.

Bir aileyi anlamak, yalnızca en yüksek sesle suçlanan kişiyi bulmakla mümkün değildir. Aynı şekilde, o kişinin her itirazını haklı kabul etmek de aile dinamiğini anlamak değildir.

Asıl mesele, davranış ile kişiyi birbirinden ayırabilmek ve bir kişinin davranışının aile içindeki anlamını, ilişkinin bütünü içinde değerlendirebilmektir.

Hangi davranışı yıllardır normal kabul ediyoruz? Kimin sözü diğerlerinden daha değerli sayılıyor? Kimin susması “huzur”, kimin konuşması “problem” olarak görülüyor? Ve hangi haksızlık, uzun zamandır yaşandığı için artık haksızlık olarak görülmüyor?

Belki de bazı ailelerde değişmesi gereken ilk şey, o kişinin davranışı değil; herkesin yıllardır aynı hikâyeyi anlatma biçimidir.

Çünkü bazen ailede gerçekten sorun çıkaran bir kişi vardır. Bazen ailede sorun çıkaran kişi yoktur. Sorunu görünür kılan kişi vardır.

Aradaki farkı görebilmek, aileyi suçlamaktan da kişiyi suçlamaktan da daha değerlidir.

🔴 YAZARI TAKİP EDİN

INSTAGRAM: @uzm.melikealbayrak.1

https://www.instagram.com/uzm.melikealbayrak.1/