Mehmet Sait Uluçay
Onu ilginç kılan biraz da budur. Okurundan dikkat isteyen, fakat zaman zaman hayranlık bekliyormuş hissi de uyandıran bir ses. Bilginin sabrıyla öfkenin aceleciliği aynı sayfada buluşur. Bir düşünürden diğerine açılan kapılar, birkaç satır sonra sert bir hükmün önünde kapanır.
Cemil Meriç hakkında yazmanın güçlüğü, bu iki hâli birlikte görebilmektir. Sevenlerinin incinmesinden çekinmeden eleştirmek; eleştirenlerinin rahatlığına kapılmadan hakkını teslim etmek.
Peki, onu kimler alkışladı?
Milliyetçi ve muhafazakâr düşünce dünyasının ilgisi, yalnızca sonradan oluşturulmuş bir hatıradan ibaret değildir. Hisar, Türk Edebiyatı ve Kubbealtı Akademi Mecmuası gibi dergilerde yazdı; Türkiye Millî Kültür Vakfı ve Türkiye Yazarlar Birliği tarafından ödüllendirildi. Ümit Meriç’in Babam Cemil Meriç’i, Halil Açıkgöz’ün Cemil Meriç’le Sohbetler’i ve Mustafa Armağan’ın çalışmaları da onun etrafında oluşan tanıklık ve ilgi halkasının örnekleridir. Ancak bu isimlerin ve kurumların yakınlığını, bütün düşüncelerini aynı ölçüde benimsedikleri şeklinde okumamak gerekir.
Bu ilginin bir nedenini anlamak zor değildir: Kendi kültürünün küçümsendiğini düşünen okur, Meriç’te güçlü bir itiraz sesi bulur. Batı karşısındaki mahcubiyetine kelimeler, öfkesine bir ifade imkânı kazanır. İslamcı okur, dinin ve geleneğin peşinen değersizleştirilmesine yöneltilen itirazı önemseyebilir; milliyetçi okur kültürel hafızaya gösterilen dikkati; muhafazakâr okur geçmişle kurulan bağı. Bunlar, onun neden sahiplenildiğine ilişkin bir okuma önerisidir; her çevrenin bütün mensuplarına giydirilebilecek bir elbise değil.
Fakat burada küçük bir huzursuzluk başlar.
Meriç’i sahiplenmek isteyen okur, onun kütüphanesinin tamamını da sahiplenmeye hazır mıdır?
Balzac çevirilerini, Hint edebiyatına ayırdığı mesaiyi, Saint-Simon üzerine kitabını nereye yerleştirecektir?
Bu eserler, onu yalnızca bir aidiyetin sözcüsü olarak okumayı güçleştirir.
Bana kalırsa Meriç’in asıl kıymeti burada belirir:
Okura, sevdiği düşüncelerin dışındaki dünyada da okunacak kitaplar bulunduğunu hatırlatır.
Onunla karşılaşan insan, bir süre sonra yalnızca kanaatlerini değil, kütüphanesini de gözden geçirmek zorunda kalmalıdır. Hiç yeni bir yazarı merak etmeden, yalnızca eski öfkelerimizi kuvvetlendirerek kapatıyorsak kitabını, bu karşılaşmadan eksik ayrılmış oluruz.
Onun dili insanı uyandırıyor; ama uyandıktan sonra nereye bakacağımızı bazen fazla kesin biçimde söylüyor. Bir kavramı yerinden söküp yeniden düşünmemizi sağlıyor, ardından başka bir kavramı sanki hiç sorgulanmayacakmış gibi önümüze koyabiliyor. Okur olarak o ilk sarsıntıyı seviyorum. İkinci kesinliğe ise hemen teslim olamıyorum.
Doğu ve Batı üzerine düşünürken de benzer bir dikkat gerekiyor. Bu büyük kelimeler tarihsel deneyimleri anlamamıza yardım edebilir. Fakat içlerindeki farklılıkları unuttuğumuzda, milyonlarca insanın çelişkili hayatlarını tek bir karaktere indirgeriz. Meriç’i okurken sormak istediğim sorulardan biri şu: Savunduğu dünyanın içindeki çatışmaları, eleştirdiği dünyanın içindeki özgürleşme imkânları kadar dikkatle görebiliyor muyuz?
Bununla birlikte, bütün değerini bu itirazların arasına sıkıştırmak da haksızlık olur. Her düşünürün önemi, tamamlanmış bir sistem kurmasından gelmez. Bazıları bize henüz sormadığımız soruları fark ettirir. Meriç’in sayfalarında, düşünmenin bir meslek kadar şahsi bir ihtiyaç olabileceğini hissederiz. Kelimelerle uğraşmanın hayatla uğraşmak anlamına geldiğini…
Onu okumaktan aldığım zevk, her söylediğine katılma zorunluluğu taşımıyor. Hatta itiraz edebildiğim yerde ilişkim daha sahici hâle geliyor.
Çünkü hayranlığın da bir tembelliği var: Sevdiğimiz yazarı bizim yerimize düşünmeye davet ediyoruz.
Sonra onun cümlelerini tekrarladıkça kendimizi düşünmüş sayıyoruz.
Cemil Meriç’e yapılabilecek haksızlıklardan biri de budur.
Bunca kitapla uğraşmış bir insanı, birkaç kullanışlı söze indirgemek.
Onu her tartışmada yardıma çağırmak, fakat kendi metinlerini tartışmanın dışında tutmak.
Ben Cemil Meriç’i, satırların altını çizme, sayfanın kenarına soru işareti koyma hakkımı koruyarak okumak istiyorum. Bazı cümlelerinin önünde uzun süre durarak, bazılarından geri çekilerek; gerektiğinde başka bir kitaba gidip söylediklerini sınayarak…
Belki o zaman alkış biraz azalır. Fakat aramızdaki konuşma o zaman derinleşir.
- Mevsimleri Miras Bırakmak
- Amerika’da sandık, dünyada yankı!
- Kritik Eşiklerde Sözün Sorumluluğu
- Fuzûlî’nin Gözyaşları ve Gönlünde Dinmeyen Kerbelâ
- Minarelerin Gölgesinde Değişen Hayat: Kırsal Müslümanlıktan Şehirli Müslümanlığa Geçiş
- Savaşın Yeni Eşiği
- İsyanı Ahlâka, Hayatı Mesuliyete Bağlayan Adam: Nurettin Topçu
- Halkın Beklentisi ile Siyasetin Tercihi
- Anahtar Parti ve Dünün Birikimi, Bugünün Arayışı, Yarının İhtimali
- Şiirin Dervişi
- Başkentin Kapalı Kapıları
- Bayramlaşmanın Adı CHP’de Ayrışma Oldu?
- Siyasetin Yok Hükmü ve Türkiye’nin Yorgun Demokrasisi
- Bir Partinin Aynasında Memleket Manzarası
- Nefretin Hedefindeki Mabet





