Bu sorunun cevabı, federal bütçenin rakamlarında olduğu kadar, altmış yılı aşkın süredir Almanya’nın ekonomik ve toplumsal hayatına emek veren Türk toplumunun tarihinde de saklıdır. 2027 yılı için öngörülen yaklaşık 561 milyar avroluk federal bütçe, yalnızca bir gelir ve gider cetveli değildir. Her bütçe, aynı zamanda siyasi iktidarın önceliklerini, toplumsal kesimler arasındaki kaynak dağılımını ve geleceğe ilişkin tercihlerini yansıtan bir irade belgesidir. Çünkü ekonomi, kaynakların nasıl üretildiğiyle ilgilendiği kadar, bu kaynakların kimler arasında, hangi ölçütlere göre ve hangi siyasi meşruiyet temelinde dağıtıldığıyla da ilgilidir. Dolayısıyla bütçeyi yalnızca rakamlarla okumak, devletin siyasi karakterini gözden kaçırmaktır.
Bugün Almanya’da savunma harcamaları, altyapı yatırımları, sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği ve sanayinin rekabet gücü tartışılırken, üzerinde yeterince durulmayan bir gerçek bulunmaktadır. Ekonomik dönüşümün sonuçlarına katlananlarla bu dönüşümün yönünü tayin edenler her zaman aynı toplumsal kesimler değildir. İşte Almanya Türk toplumunun geleceği açısından asıl mesele burada başlamaktadır. 1961 yılında imzalanan iş gücü anlaşmasıyla başlayan göç süreci, başlangıçta geçici bir ekonomik ihtiyaç olarak görülmüştü. Almanya iş gücüne ihtiyaç duyuyor, Türkiye ise vatandaşlarına yeni istihdam imkanları arıyordu. Ancak tarihin seyri, devletlerin başlangıçta öngördüğü sınırların çok ötesine geçti. Geçici olması beklenen iş gücü, kalıcı bir toplumsal varlığa dönüştü. Birinci nesil fabrikalarda çalıştı, ikinci nesil işletmeler kurdu, üçüncü ve dördüncü nesiller üniversitelerde, hastanelerde, hukuk bürolarında, mühendislik merkezlerinde ve kamu kurumlarında yer almaya başladı.
Buna rağmen Almanya’daki Türk varlığının siyasi ve toplumsal konumu, zaman zaman hala göçün ilk yıllarındaki kavramlarla tartışılmaktadır.
Oysa tarihsel gerçeklik değişmiştir. Bugün karşımızda yalnızca göç etmiş insanların oluşturduğu bir topluluk değil, Almanya’nın ekonomik üretiminde, vergi sisteminde, sosyal güvenlik mekanizmasında ve kültürel hayatında yer alan, farklı vatandaşlık statülerine sahip, çok nesilli bir toplum bulunmaktadır. Federal İstatistik Dairesinin verilerine göre Almanya’da yaklaşık 2,6 milyon Türkiye kökenli insan yaşamaktadır. Bunların önemli bir bölümü Almanya’da doğmuştur. Bu rakam yalnızca demografik bir büyüklüğü ifade etmez. Aynı zamanda siyasi temsil, ekonomik katılım ve toplumsal aidiyet bakımından dikkate alınması gereken yapısal bir gerçekliği ortaya koyar. Ancak burada rahatsız edici bir soruyu sormak zorundayız. Bir toplumun ekonomik sistem içindeki ağırlığı ile siyasi karar alma mekanizmalarındaki etkisi arasında neden her zaman aynı ölçüde bir karşılık bulunmuyor?
Bu soruya yalnızca ayrımcılık kavramıyla cevap vermek eksik kalır. Çünkü mesele, kurumsal engeller kadar toplumsal örgütlenme kapasitesiyle, eğitim düzeyiyle, siyasi katılım kültürüyle ve stratejik düşünme yeteneğiyle de ilgilidir. Bir toplum ekonomik bakımdan büyüyebilir, fakat kurumsal bakımdan aynı ölçüde güçlenmeyebilir. İşletmelerinin sayısı artabilir, ancak ortak ekonomik çıkarlarını savunacak mekanizmalar geliştiremeyebilir. Üniversite mezunlarının sayısı yükselebilir, fakat bu insan kaynağını siyasi, akademik ve kurumsal etkiye dönüştüremeyebilir. Daha açık ifade edelim. Ekonomik varlık ile toplumsal güç aynı şey değildir. Ekonomik varlık üretim kapasitesini, toplumsal güç ise bu kapasitenin karar süreçlerine yansıyabilmesini ifade eder. Bu ayrımın anlaşılmadığı yerde başarı hikayeleri çoğalır, fakat ortak gelecek inşa etmek zorlaşır.
Almanya’nın son dönemde karşı karşıya kaldığı sanayi sorunları, bu gerçeği daha da önemli hale getirmektedir. Otomotiv sektöründe yaşanan dönüşüm, yüksek enerji maliyetleri, uluslararası rekabet ve üretim yatırımlarına ilişkin belirsizlikler yalnızca büyük şirketlerin yönetim kurullarını ilgilendirmiyor. Bu gelişmeler, fabrikalarda çalışan işçiden yan sanayiye üretim yapan girişimciye, lojistik işletmesinden küçük esnafa kadar geniş bir ekonomik alanı etkiliyor. Mercedes-Benz gibi sanayi kuruluşlarının yatırım politikalarındaki değişimler, Almanya’nın üretim modelinin geleceğine ilişkin daha büyük bir tartışmanın parçasıdır. Burada Türk toplumu açısından önemli olan, herhangi bir şirketin kararını etnik bir meseleye dönüştürmek değildir. Asıl önemli olan, ekonomik dönüşümün toplumsal sonuçlarını önceden okuyabilmek ve buna uygun bir kurumsal hazırlık geliştirebilmektir.
Çünkü küresel ekonomide en ağır bedeli çoğu zaman değişimi fark etmeyenler değil, değişimi fark ettiği halde zamanında hazırlanamayanlar öder. Dün sanayinin ihtiyaç duyduğu emek gücü, bugün dijitalleşmenin, yapay zekanın, otomasyonun ve yüksek teknolojinin gerektirdiği bilgi gücüne dönüşmek zorundadır. Bu dönüşümü yalnızca bireysel gayretlere bırakmak, toplumsal ölçekte ciddi fırsat kayıplarına yol açabilir. Tam da bu noktada Almanya’da yayımlanan 15. Uyum Raporu, üzerinde düşünülmesi gereken başka bir gerçeği ortaya koymaktadır.
Göçmen nüfusun istihdama katılımında ilerleme kaydedilmesine rağmen, gelir ve fırsat eşitsizlikleri devam etmektedir. Genel göçmen nüfusa ilişkin veriler, istihdam ve ücret düzeylerinde göç geçmişi olmayan nüfusla farklılıklar bulunduğunu göstermektedir.
Elbette bu farklılıkların tamamını tek bir nedene bağlamak bilimsel açıdan doğru değildir. Eğitim, meslek dağılımı, iş tecrübesi, dil yeterliliği ve kurumsal engeller birlikte değerlendirilmelidir. Ancak verilerin ortaya koyduğu temel mesele açıktır. İş gücü piyasasına katılmak ile ekonomik fırsatlardan eşit ölçüde yararlanmak aynı anlama gelmemektedir.
Bu nedenle artık uyum tartışmalarının da kavramsal olarak yeniden ele alınması gerekiyor. Uyum, yalnızca göçmenlerin mevcut sisteme ne ölçüde adapte oldukları üzerinden değerlendirilemez. Aynı zamanda kurumların, toplumsal çeşitliliği fırsat eşitliği temelinde ne ölçüde yönetebildiğiyle de ilgilidir. Bir insanın dili öğrenmesi, çalışması, vergi ödemesi ve hukuka bağlı yaşaması toplumsal katılımın temel unsurlarıdır. Fakat bunların ötesinde, bilgi ve yeteneğine uygun fırsatlara erişebilmesi de modern bir hukuk devletinin eşitlik anlayışıyla doğrudan bağlantılıdır.
Burada Almanya’nın da Türk toplumunun da üzerinde düşünmesi gereken sorumluluklar bulunmaktadır. Alman kurumları fırsat eşitliğini, ayrımcılıkla mücadeleyi ve liyakate dayalı yükselme imkanlarını güçlendirmekle yükümlüdür.
Türk toplumu ise kendi içinde eğitim, kurumsallaşma, ortak akıl ve demokratik katılım alanlarında daha güçlü bir kapasite geliştirmek durumundadır. Çünkü hak talep etmek ile hakları etkin biçimde kullanabilecek toplumsal altyapıyı oluşturmak birbirini tamamlayan iki ayrı sorumluluktur.
Bu noktada Türk sivil toplum kuruluşlarının ve iş dünyası örgütlerinin konumu özellikle önem kazanmaktadır. Artık yalnızca protokol toplantıları düzenleyen, kalabalık salonlarda konuşmalar yapan, karşılıklı nezaket ifadeleriyle yetinen bir temsil anlayışı geleceğin ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyecektir.
Toplumsal temsil, davet edildiği masada görünmekten ibaret değildir.
Asıl temsil, o masada hangi kararların alınacağını etkileyebilecek bilgiye, kurumsal kapasiteye ve meşruiyete sahip olmaktır.
Bir kuruluşun gücü, düzenlediği toplantıların sayısıyla değil, ortaya koyduğu fikirlerin niteliğiyle; çekilen fotoğraflarla değil, değiştirebildiği ekonomik ve toplumsal gerçekliklerle ölçülmelidir.
Bugün Almanya Türk toplumunun ihtiyaç duyduğu şey, daha fazla görünürlükten önce daha nitelikli bir kurumsal etkidir.
Üniversitelerle ilişkiler kurabilen, gençlerin eğitim ve meslek hayatına geçişini destekleyen, girişimcilerin sorunlarını bilimsel verilerle analiz eden, yerel ve federal karar mekanizmalarına somut politika önerileri sunabilen bir örgütlenme anlayışı artık tercih değil, ihtiyaçtır. Bunun için de kişilere bağımlı yapılardan ilkelere dayalı kurumlara geçmek gerekir. Çünkü kişilerin itibarıyla ayakta duran yapılar, o kişilerin etkisi azaldığında zayıflar. Kurumsal hafızaya, uzmanlığa ve ortak hedeflere dayanan yapılar ise nesiller boyunca varlığını sürdürebilir.
Burada üzerinde durulması gereken bir başka konu da Türk toplumunun kendi içindeki çeşitliliğidir. Almanya’daki Türkiye kökenli insanlar siyasi görüşleri, inançları, sosyal konumları, eğitim düzeyleri ve hayat tercihleri bakımından tek tip bir topluluk değildir.
Bu çeşitliliği yok sayarak ortak temsil üretmeye çalışmak, sosyolojik gerçeklikle bağdaşmaz. Ortak menfaatleri savunabilmek için herkesin aynı düşünmesi gerekmez.
Hukukun üstünlüğü, fırsat eşitliği, kaliteli eğitim, ekonomik güvenlik, ayrımcılıktan korunma ve demokratik katılım gibi temel meselelerde geniş bir ortak zemin oluşturulabilir. Güçlü toplumlar farklılıklarını ortadan kaldırarak değil, farklılıklarına rağmen ortak çıkarlarını tanımlayabilerek kurumsal olgunluğa ulaşırlar. Öte yandan Almanya’nın da kendi ekonomik geleceğini değerlendirirken göçmen kökenli nüfusu yalnızca sosyal politika başlığı altında ele alması yeterli değildir.
Yaşlanan nüfus, nitelikli iş gücü ihtiyacı, dijital dönüşüm ve uluslararası rekabet koşullarında insan sermayesinin etkin kullanımı, doğrudan ekonomik büyüme ve verimlilik meselesidir.
Bu nedenle eğitimde fırsat eşitliği, mesleki yükselme imkanları ve girişimciliğin desteklenmesi yalnızca toplumsal bütünleşmenin değil, aynı zamanda ülkenin rekabet gücünün de unsurlarıdır.
Başka bir ifadeyle, göçmen kökenli nüfusun potansiyelini değerlendirmek bir lütuf değil, rasyonel bir ekonomi politikasının gereğidir.
Almanya’nın geleceği ile Almanya Türk toplumunun geleceği, birbirinden bağımsız iki ayrı hikaye değildir.
Bu ülkenin ekonomik başarısı, toplumsal huzuru ve demokratik istikrarı, burada yaşayan insanların ortak geleceğini doğrudan etkilemektedir.
Dolayısıyla Türk toplumunun Almanya’daki ekonomik ve siyasi gelişmelere ilgisi, dışarıdan yapılan bir gözlem değil, kendi geleceğine ilişkin meşru bir katılım meselesidir.
Ancak bu katılımın etkili olabilmesi için geçmişin başarılarıyla yetinmemek gerekir. Birinci neslin fedakarlıkları tarihsel bir saygıyı hak eder. Fakat geçmişe duyulan saygının en anlamlı karşılığı, gelecek nesillere daha güçlü kurumlar, daha geniş fırsatlar ve daha etkin bir toplumsal konum bırakabilmektir. Bugün sorulması gereken soru, dedelerimizin hangi fabrikalarda çalıştığı kadar, torunlarımızın hangi araştırma merkezlerini yöneteceği, hangi şirketleri kuracağı, hangi bilimsel buluşlara imza atacağı ve hangi demokratik karar süreçlerinde sorumluluk üstleneceğidir.
Çünkü bir toplumun tarihsel başarısı yalnızca nereden geldiğiyle değil, hangi imkanları oluşturabildiğiyle de ölçülür. Almanya yeni bütçesini hazırlarken, sanayisini dönüştürürken ve toplumsal geleceğini tartışırken Türk toplumu da kendi önceliklerini yeniden değerlendirmelidir.
Artık mesele yalnızca ekonomik sistemin içinde yer almak değildir. Mesele, o sistemin geleceğine bilgiyle, emekle, girişimcilikle ve demokratik meşruiyetle katkıda bulunabilecek bir kurumsal olgunluğa ulaşmaktır. Bunun yolu ne sürekli mağduriyet söylemine sığınmaktan ne de her bireysel başarıyı toplumsal güç zannetmekten geçer. Bunun yolu eğitimden, liyakatten, ekonomik dayanışmadan, bilimsel düşünceden ve güçlü kurumlardan geçer.
Unutulmamalıdır ki ekonomik büyüklük kendiliğinden siyasi etki üretmez. Nüfus kalabalığı kendiliğinden temsil gücüne dönüşmez. Tarihsel fedakarlıklar da tek başına geleceğin karar mekanizmalarında yer garantisi sağlamaz. Bütün bunların anlamlı bir toplumsal güce dönüşebilmesi için bilinçli, uzun vadeli ve kurumsal bir çaba gerekir ve nihayet şu gerçeği kabul etmeliyiz. Bir toplumun itibarı, yalnızca geçmişte ne kadar emek verdiğiyle değil, bugün ne kadar söz üretebildiği ve yarın ne kadar sorumluluk üstlenebildiğiyle belirlenir.
Almanya’nın fabrikalarında emeğimiz, ekonomisinde girişimimiz, üniversitelerinde gençlerimiz, şehirlerinde hayatımız var. Öyleyse artık soruyu doğru sormanın zamanıdır. Bu ülkenin kalkınmasına katkıda bulunmuş olmakla mı yetineceğiz, yoksa geleceğinin şekillenmesinde de bilgi, irade ve sorumluluk sahibi olabilecek miyiz?
Çünkü tarihin bize öğrettiği değişmeyen bir gerçek vardır.
Üretime katılanlar ekonominin parçası olur. Karar süreçlerine katılanlar ise geleceğin şekillenmesinde söz sahibi olur.