Menü ARTI5TV
Prof. Dr. Fatma Sevin Düz

Prof. Dr. Fatma Sevin Düz

Tarih: 07.10.2026 20:20

Beynin Moleküler Sırları: Küçük Oyuncular, Şaşırtıcı Roller

Facebook Twitter Linked-in

Meğer kendi beynimizde de uzun süre gözümüzden kaçan küçük oyuncular varmış. Ne kürsüye çıkmışlar ne kartvizit bastırmışlar. Biz kendimizi dünyanın en akıllı canlısı ilan ederken, onlar başımızın içinde fark edilmeyi beklemiş.

Adları mikroproteinler.

Proteinleri, aminoasit denilen yapı taşlarının oluşturduğu zincirler gibi düşünebiliriz. Mikroproteinler bu zincirlerin kısa olanlarıdır. Söz konusu araştırmada en fazla 150 aminoasit uzunluğundaki proteinler inceleniyor. Küçüklükleri, alışılmış yöntemlerle tespit edilmelerini zorlaştırıyor. Kısacası, gözden kaçmaları yok oldukları anlamına gelmiyor. [1]

14 Eylül 2026’da Nature Aging dergisinde yayımlanan çalışmada araştırmacılar, Alzheimer hastalığı olan ve olmayan kişilerden alınmış, ölüm sonrası 600’den fazla beyin dokusu örneğini değerlendirdi. Genlerin okunmasına ilişkin verileri, protein ölçümlerini ve yapay zekâ destekli analizleri birleştirdiler. Sonuçta, başlıca protein veri tabanının uzmanlarca gözden geçirilmiş bölümünde bulunmayan 1.067 mikroprotein için güçlü tespit kanıtı elde ettiler. [1]

Beynin içine yeni kiracılar taşınmış değildi. Biz, mevcut sakinlerin bir kısmını kayda geçirmeyi başarmıştık.

Bu küçük proteinlerden biri özellikle dikkat çekti. 

MKKS adlı gen bölgesinden üretilen, 63 aminoasitlik bir mikroproteinin Alzheimer örneklerinde azaldığı görüldü. 

Hücre deneylerinde bu proteinin kaybı, beynin bağışıklık hücreleri olan mikrogliaların enerji üretimini bozdu. Bu, yeni araştırmalar için önemli bir ipucu; Alzheimer’ın tek nedeninin bulunduğu ya da tedavisinin hazır olduğu anlamına gelmiyor. Diğer mikroproteinlerin görevleri de henüz bütünüyle bilinmiyor. [1]

Ama insan yine de düşünüyor: Küçücük bir zincir, bir hücrenin işleyişinde bu kadar etkili olabiliyorsa, biz büyüklüğü neye göre ölçüyoruz?

Bir kurum düşünelim. Müdürün odası geniş, masası heybetli, kapısındaki yazı parlak olsun. Fakat elektrik tesisatındaki küçücük bir bağlantı koptuğunda bütün bina karanlıkta kalır. O anda makamın metrekaresi pek işe yaramaz. Herkes, az önce kimsenin dikkat etmediği bağlantıyı arar.

Beyindeki bu küçük proteinler de bize aynı soruyu sorduruyor: Bir şeyin önemini, kapladığı yere bakarak anlayabilir miyiz?

Bu soruyu mânâ dünyasına taşıdığımızda, küçük olanın değerini insanın niyetlerinde, sözlerinde ve davranışlarında da düşünmeye başlarız. Kur’an’ın Zilzâl suresinin 7 ve 8. ayetlerinde, zerre kadar iyiliğin ve kötülüğün karşılığının görüleceği bildirilir. Buradaki konu insanın yaptığı işler ve sorumluluğudur. Ancak bu vurgu, gündelik hayatımıza da güçlü bir soru bırakır: Küçük gördüğümüz bir şeyin etkisini de küçük mü sanıyoruz? Bir teşekkürün neyi değiştireceğini küçümseriz. Bir kırıcı sözün ne kadar inciteceğini de… “Bir şey demedim ki,” deriz; söylediğimiz cümlenin karşı tarafın içinde kaç yıl dolaşacağını bilmeden.

Zerreyi hesaba katmak, biraz da dikkatimizi terbiye etmektir.

İnsanın kendi beyninde hâlâ tanımadığı oyuncular bulması tuhaf bir durum. Uzak galaksileri merak ediyoruz; başımızın içindeki kadroyu ise henüz tamamlayamamışız. Bu küçük proteinler bize sanki sessizce şunu söylüyor: “Siz kendinizi çözmüş gibi konuşuyorsunuz ama daha bizim adımızı yeni öğreniyorsunuz.”

Belki de bilginin en güzel yanı budur: Her keşif, bize bir şey öğretirken bilmediklerimizin de kapısını aralar.

Bu keşfin insanda uyandırdığı hayret, tasavvufun tevazu çağrısını da hatırlatıyor bana. İnsan öğrendikçe her şeyi çözdüğünü düşünebilir; biraz daha öğrendiğinde ise bildiklerinin sınırını görür. Kendi beynimizin içinde bile henüz tanımadığımız oyuncular varsa, “Ben bilirim” derken sesimizi biraz kısmak yerinde olabilir. Hayret etmek için her zaman göğe bakmak gerekmiyor; bazen başımızın içinde olup bitenleri düşünmek yeter.

Bir kimyacı olarak beni en çok heyecanlandıran, bu küçük yapıların yaşamın işleyişinde üstlenebildiği önemli rollerdir. Bir yapının küçük olması, etkisinin önemsiz olduğunu söylemez. Sanatta da bazen tek bir nokta, ince bir çizgi veya yerinde bırakılmış bir boşluk, bütün eserin dengesini değiştirir. Kâğıtta az yer kaplayan, anlamda çok yer tutabilir.

Belki bu araştırmadan günlük hayatımıza taşıyabileceğimiz şey, biraz daha dikkat ve biraz daha tevazudur. Her sessizi etkisiz, her küçüğü önemsiz, her bilinmeyeni gereksiz saymamak…

Çünkü bir şeyi henüz tanımıyor oluşumuz, onun hiçbir iş yapmadığı anlamına gelmez. Bazen eksik olan, onun görevi değil, bizim görüşümüzdür.

Hayatın büyük sırları, bazen küçük sandıklarımızda saklıdır.

Kaynak

[1] Miller, B., Vieira de Souza, E., Lau, C. ve diğerleri. “A microprotein atlas of the human frontal cortex in Alzheimer’s disease.” Nature Aging, 6, 1979–1997 (2026). Yayın tarihi: 14 Eylül 2026. DOI: 10.1038/s43587-026-01207-x


Orjinal Köşe Yazısına Git
— KÖŞE YAZISI SONU —