Makamlar geçici, unvanlar meslek hayatıyla sınırlıdır. Fakat insanın çalışma arkadaşlarına nasıl davrandığı, genç akademisyenlere nasıl seslendiği ve kendisinden daha az yayını olanları nasıl gördüğü uzun süre unutulmaz.
Akademinin en önemli amacı bilgi üretmek ve insan yetiştirmektir. Bu nedenle üniversite, yalnızca bilimsel yeterliliğin değil, insan olgunluğunun da görüldüğü bir yerdir. Bilgi arttıkça insanın dünyası genişlemeli, anlayışı derinleşmeli ve dili incelmelidir. Fakat bazen tam tersi olur:
Bilgi çoğalır, bakış daralır. Yayın listesi uzar, sabır kısalır. Unvan yükselir, selam azalır.
İdari görevler de bu değişimin en açık görüldüğü alanlardan biridir. Daha dün aynı koridorda yan yana yürüyen, aynı masada çay içen insanlar arasında bir anda görünmez mesafeler oluşabilir. Bir kişi bölüm başkanı, dekan veya müdür olduğunda sesinin tonu değişir; bazı odaların kapısı eskisi kadar kolay açılmaz. İnsanları dinlemek için ayrılan zaman azalırken talimat vermek için kullanılan cümleler çoğalır.
Oysa idari görev, kişiye üstünlük değil, daha fazla sorumluluk verir. Makam, başkalarının üzerinde durulan bir basamak değil; yükün daha büyük kısmını taşımak için bulunulan bir yerdir.
Göreve gelmeden önce eleştirdiği davranışları, yetki kazandıktan sonra kendisi yapanlar da vardır. Adaletten söz ederken yakınlarını kayıran, ortak aklı savunurken yalnızca kendi kararlarını doğru bulan, liyakati överken kişisel yakınlıklarını ölçü kabul eden yönetici, makamın insanı nasıl sınadığını gösterir. Böyle durumlarda sorun yalnızca yönetim biçimi değildir. Asıl sorun, geçici bir yetkinin kişide kalıcı bir üstünlük duygusu oluşturmasıdır.
Akademik kibir yalnızca makamdan doğmaz. Bazen yayın sayısı, atıf miktarı, proje bütçesi veya yurt dışındaki çalışmalar da bir üstünlük aracına dönüşebilir. Çok yayın yapmak elbette değerlidir. Büyük emek, sabır ve bilimsel disiplin ister. Ancak yayın sayısı, bir insanın ahlâkını, iyi bir hoca olup olmadığını veya çalışma arkadaşlarına verdiği değeri tek başına göstermez. Bir akademisyenin yüz makalesi olabilir ama öğrencisinin hevesini tek bir cümleyle kırabilir. Bir başkasının yayın sayısı daha az olabilir fakat yetiştirdiği insanlar, açtığı yollar ve paylaştığı bilgi yıllar boyunca yaşamaya devam edebilir.
Üstelik bilimsel çalışmalar çoğu zaman görünmeyen emeklerin üzerinde yükselir. Laboratuvarda saatlerce çalışan araştırmacılar, deneyleri tekrarlayan öğrenciler, verileri düzenleyen ekip arkadaşları ve idari işleri yürüten personel bu emeğin parçalarıdır. Bir çalışmanın başında yalnızca birkaç isim görünse de arkasında birçok kişinin katkısı bulunabilir. Başarıyı yalnızca kendisine, hatayı ise ekibine ait gören kişi bilim insanı olabilir; fakat henüz iyi bir yol arkadaşı olamamıştır.
Kibirli bir akademik ortamda gençler soru sormaktan çekinir. Çünkü bazı sorular küçümsenir, bazı fikirler daha dinlenmeden değersiz bulunur. Genç bir araştırmacının yanlışını düzeltmek yerine onu utandırmak bilime katkı sağlamaz. Bilim, soruyla ilerler; korkuyla değil. Öğrencisini susturan hoca bilgisini göstermiş olabilir ama öğretme görevini yerine getirmiş sayılmaz. Gerçek hocalık, karşısındakine ne kadar az bildiğini hissettirmek değil, onun öğrenme cesaretini artırmaktır.
Akademik kibrin daha sessiz bir biçimi de insanları yalnızca unvanlarına göre değerlendirmektir. Profesöre gösterilen saygının araştırma görevlisinden, akademisyene gösterilen anlayışın idari personelden esirgenmesi, insanın değerini göreviyle ölçmek demektir. Oysa üniversitenin düzeni yalnızca ders verenler ve yayın yapanlarla kurulmaz. Laboratuvardan kütüphaneye, öğrenci işlerinden temizliğe kadar herkes bu yapının bir parçasıdır. Bir insanın gerçek nezaketi, kendisinden güçlü olana nasıl davrandığıyla değil, üzerinde hiçbir etkisi bulunmayan kişilere nasıl davrandığıyla anlaşılır.
Bilim, insanı hakikate yaklaştırıyorsa ona sınırlarını da göstermelidir. Çünkü her cevap yeni bir soru doğurur. Her keşif, bilinmeyen alanın ne kadar geniş olduğunu biraz daha görünür kılar. Gerçek bilgi, insana yalnızca ne bildiğini söylemez; ne kadar çok şeyi bilmediğini de hatırlatır. Bu nedenle tevazu, bilginin karşıtı değil, onun olgunlaşmış hâlidir.
Niyâzî-i Mısrî, “Anlar Bizi” şiirinde şöyle der:
Ey Niyâzî katremiz deryâya saldık biz bugün,
Katre nice anlasın, ummân olan anlar bizi.
Katre, kendisini denizden ayrı ve yeterli gördüğü sürece küçücük kalır; deryaya karıştığında ise sınırlarını aşar. Akademik hayatta da insanı büyüten, bildiklerini kendi üstünlüğünün delili sayması değil, bilgisini daha büyük bir bütüne katabilmesidir. Çünkü kibir, katrenin kendisini umman sanması; irfan ise ummana kavuştuğunda bile bir katre olduğunu unutmamasıdır.
Elbette akademinin bütün mensuplarını aynı çizgide değerlendirmek haksızlık olur. Unvanı yükseldikçe tevazusu artan, makamını hizmet vesilesi sayan ve gençlerin önünü açan nice kıymetli akademisyen vardır. Akademiyi ayakta tutan da onların bilgisi kadar insanlığıdır.
Bir gün idari görev sona erer, odanın kapısındaki unvan değişir, yayın sayıları eski önemini kaybeder. Geriye insanların hafızasında kalan bir ses tonu, bir davranış ve bir hatıra kalır. Kimin önünü açtığımız, kimi cesaretlendirdiğimiz ve kimin emeğini teslim ettiğimiz hatırlanır. Çünkü akademik hayatın gerçek değeri yalnızca kaç çalışma yayımladığımızla değil, bilgimizle kaç insanı çoğalttığımızla da ölçülür.
Akademide asıl yükseliş, unvanıyla umman görünmek değil; bir katre olduğunu unutmadan, unvanından daha büyük bir insan olarak kalabilmektir.